Mười năm sau, khi đã tốt nghiệp tiến sĩ và về Việt Nam, anh mới thật sự hiểu chân lý người Nga dạy mình: “Mình share nhiều thì mình lại nhận được nhiều hơn. Mình không giúp ông A để hy vọng ông A quay lại giúp mình, mình giúp ông A, ông A giúp ông B, ông B giúp ông C, đến cuối cùng có ông Z nào đó vô tình trên đường đời lại nâng mình dậy.”

"Anh sống ở Nga 12 năm. Cả thanh xuân của anh ở đất nước đó." — Anh Hải vẫn nói tiếng Nga với mẹ nuôi của mình ở Moscow, ngay cả khi đã về Việt Nam được 15 năm. Mười hai năm ở nước Nga để lại cho anh nhiều hơn một tấm bằng tiến sĩ.

Đó là một người mẹ nuôi Nga luôn coi anh như con trai. Là chiếc thìa bạc bà tặng cho con gái đầu lòng của anh theo phong tục Nga - món quà gửi gắm lời chúc về sức khỏe và bình an cho một đứa trẻ mới chào đời.

Đó còn là bộ huy hiệu của Đại học Bauman. Trên chuyến bay trở về Việt Nam, anh đã dùng nó để chạm cốc với một tùy viên báo chí người Nga, một khoảnh khắc nhỏ, nhưng là bài học cuối cùng về văn hóa Nga trước khi rời đất nước ấy.

Năm 2011, anh trở về Việt Nam. Mang theo tấm bằng tiến sĩ Quang điện tử của Đại học Bauman. Mang theo mười hai năm tuổi trẻ. Mang theo những con người đã trở thành một phần cuộc đời mình. Và mang theo một bài hát.

PHẦN BA · “TIẾN SĨ GIẤY”

Cú sốc nặng nhất ở Viettel — lòng tự trọng

"Mình đi học đảo Hoàng Hà, về có bằng. Họ bảo mình là tiến sĩ giấy. Nghe nó tức chứ."

Ngày trở về Việt Nam, Hải bắt đầu công việc giảng dạy tại Học viện Kỹ thuật Quân sự. Mức lương tháng đầu tiên của anh là 3,3 triệu đồng. Với một người vừa mang tấm bằng tiến sĩ từ Đại học Bauman trở về, số tiền ấy thậm chí còn chưa đủ để tự lo cho cuộc sống của mình. Thấy con trai chật vật, bố mẹ động viên: “Cứ ở lại làm việc, có gì bố mẹ nuôi.” Nhưng Hải lắc đầu.

Anh quyết định xin học bổng 322 của Bộ Giáo dục và Đào tạo để quay trở lại Nga, tiếp tục con đường nghiên cứu. Nhiều năm sau, khi hoàn thành chương trình học, anh trở về Việt Nam đúng vào thời điểm Viettel đang triển khai dự án tuyển dụng các cán bộ kỹ thuật quân đội tham gia phát triển những sản phẩm công nghệ quốc phòng. Tháng 2 năm 2015, anh xuất hiện trong buổi phỏng vấn mà chúng ta đã nhắc tới ở đầu câu chuyện. Đến tháng 10 cùng năm, anh chính thức gia nhập Viettel.

Sau hơn một thập kỷ học tập và nghiên cứu ở môi trường hàng đầu thế giới, Hải tin rằng mình đã sẵn sàng cho những thử thách lớn nhất. Nhưng anh không ngờ, cú sốc thực sự lại đến từ chính những ngày đầu tiên tại Viettel.

“Quản lý họ bảo với mình là: mấy cái thằng tiến sĩ giấy trong trung tâm có 3 ông. 2 ông 84. 1 ông 83.”

Trần Tiến Hải, sinh năm 1983, chính là “ông 83” trong câu chuyện ấy. Người vừa trở về từ Nga với tấm bằng tiến sĩ của Đại học Bauman, một trong những trường kỹ thuật danh tiếng nhất nước Nga. Người đã dành nhiều năm học tập và nghiên cứu trong môi trường học thuật hàng đầu. Và cũng chính là người bị gọi là “tiến sĩ giấy”.

Nhiều năm sau, khi nhắc lại khoảnh khắc đó trong một buổi podcast, Hải vẫn không giấu được cảm xúc. Anh thừa nhận mình đã rất tự ái. Tự hào mang tấm bằng tiến sĩ trở về sau những năm tháng học tập nghiêm túc nơi xứ người, anh không ngờ thứ chờ đón mình lại là sự nghi ngờ về năng lực thực tế.

Nhưng điều đặc biệt là lời mỉa mai ấy không khiến anh bỏ cuộc. Nó khiến anh quyết tâm chứng minh bản thân.

Thời điểm đó, bộ phận của Hải đang phát triển các sản phẩm ảnh nhiệt. Các hệ thống có thể được lắp ráp và tích hợp trong nước, nhưng phần lõi quan trọng nhất là lens quang học vẫn phải mua từ nước ngoài. Thiết kế lens là công việc cực kỳ phức tạp, đòi hỏi nền tảng quang học chuyên sâu và gần như chưa có ai ở Việt Nam làm chủ được.

Hải chủ động đề xuất một việc mà rất ít người dám nhận: tự thiết kế lens. Anh nói với đồng nghiệp và cấp trên rằng mình sẽ làm được, và sẽ chứng minh cho mọi người thấy những gì mình học được không chỉ nằm trên tấm bằng.

Nhưng quyết tâm thôi là chưa đủ. Từ bản thiết kế đến một sản phẩm mẫu hoàn chỉnh là cả một chặng đường tốn kém. Muốn chế tạo, thử nghiệm rồi hiệu chỉnh lens cần một khoản kinh phí không hề nhỏ. Trong khi đó, chưa có dự án nào được phê duyệt để có thể cấp ngân sách cho công việc này.

Hải mang ý tưởng của mình đến gặp giám đốc trung tâm. Rồi lại tiếp tục gặp. Anh kiên trì trình bày, phân tích và thuyết phục về khả năng người Việt có thể tự thiết kế được phần lõi quan trọng nhất của sản phẩm ảnh nhiệt. Sau nhiều lần lắng nghe, vị giám đốc ấy đã đưa ra một quyết định mà không phải nhà quản lý nào cũng dám thực hiện.

“Tôi sẽ làm thiết kế Lens. Và chứng minh cho mọi người thấy là tôi làm được.”

Nhưng có một vấn đề. Để thiết kế xong rồi sản xuất mẫu thật cần tiền, không nhỏ, không có dự án nào để rút tiền ra. Đó là một bài toán tài chính mà ở bất kỳ tổ chức nào cũng đều là nút thắt.