"Có những vùng đất ta đi qua để thấy thế giới rộng lớn.
Nhưng cũng có những vùng đất ta gắn bó để nhận ra giới hạn của bản thân là vô cùng".

Với tôi, Haiti không chỉ là một nhiệm kỳ công tác. Đó là nơi tôi đã gửi lại những năm tháng thanh xuân sung sức nhất; nơi tôi từng run sợ, từng gục ngã rồi tự đứng dậy; từng khóc vì nhớ nhà và cũng từng khóc vì tự hào. Và rồi, khi đã kết thúc nhiệm kỳ, về đến Việt Nam an toàn, tôi lại lựa chọn quay lại Haiti để viết tiếp những chương còn dang dở.

Câu hỏi của con trước ngày lên đường

Tối trước ngày bay, vali đã đóng từ lâu mà tôi vẫn ngồi lặng ở bàn ăn, nhìn con gái hơn ba tuổi đang chơi dưới sàn nhà. Độ tuổi đã biết hỏi, biết nhớ, nhưng chưa đủ lớn để hiểu hết câu trả lời. Đêm đó, khi bế con đi ngủ, con ngước lên hỏi: “Cha xếp đồ đi đâu vậy? Bao giờ cha về?”.

Tôi ôm con thật chặt, chỉ nói: "Cha đi làm xa. Cha sẽ sớm về thôi”. Đó là câu nói dễ nhất, nhưng cũng nặng lòng nhất mà tôi từng nói trong đời. Sáng hôm sau, tôi ra sân bay một mình. Tôi không dám để vợ con đi tiễn, vì sợ nếu nhìn thấy họ ở đó, tôi sẽ không đủ can đảm để bước tiếp.

Vài tuần trước ngày đi, một người anh từng đi thị trường nhiều năm kéo tôi ra một góc: “Đi thị trường thì lương cao hơn, học được nhiều thứ, điều đó đúng. Nhưng mày sẽ đánh mất ba điều không lấy lại được: tuổi thơ của con, tuổi xuân của vợ, và tuổi già của cha mẹ".

Tôi lặng im, không phản bác. Tôi biết anh nói từ trải nghiệm của chính mình. Ngày anh đi, chưa có 3G, một cuộc gọi về nhà còn khó khăn, chứ chưa nói đến chuyện nhìn thấy vợ con qua màn hình điện thoại. Anh không sai. Chỉ là những mất mát ấy thuộc về thời của anh.

Còn tôi, tôi sang Haiti ở một thời điểm khác, khi mọi thứ đã đủ đầy hơn, kết nối cũng gần hơn. Nhưng không có nghĩa là tôi không trả giá. Tôi trả giá theo cách khác, âm thầm hơn, và có lẽ vì thế mà day dứt hơn.

Trụ sở Natcom tại Haiti giữa những ngày bình yên.

Cú sốc đầu tiên tại Haiti

Tôi vẫn nhớ như in khoảnh khắc bước xuống sân bay Toussaint Louverture, hơi nóng ập tới rát mặt, như thể trước mắt tôi là cả một bức tường lửa. Xung quanh, tiếng Creole vang lên không ngớt, lạ lẫm và xa xôi đến mức khiến tôi chợt nhận ra: mình đã thực sự bước đến một vùng đất mà trước đó chỉ nghe tên trên bản đồ: Haiti.

Trên đường từ sân bay về trụ sở Natcom, thủ đô Port-au-Prince hiện ra không giống bất cứ hình dung nào trước đó của tôi. Những con đường đầy rác thải, những ngôi nhà xây dở dang, cốt thép trồi lên trời như những cánh tay vươn ra cầu cứu. Từng dòng xe máy, xe Taptap không có làn, không có đèn giao thông, cứ thế luồn lách như nước chảy tìm đường. Và trên tất cả là sự nghèo đói, khắc khổ hiện trên khuôn mặt của người dân nơi đây.

Haiti ra sân bay — Tôi và những người đồng nghiệp lần đầu đặt chân đến sân bay Toussaint Louverture, Haiti.

Trước đó, nhiều người Viettel đã từng bật khóc ngay khi đặt chân đến Haiti. Họ sốc, sốc vì sự nghèo khó, bạo lực và hỗn loạn hiện ra trần trụi ngay trước mắt họ. Còn với t ôi, tôi không khóc n hưng tôi lặng người rất lâu và tự hỏi: mình đang làm gì ở đây?.

Tôi, Võ Hồng Quang đã bắt đầu hành trình Haiti với vai trò Trưởng ban ngân quỹ thuộc phòng Tài chính tại Natcom. Nghe thì bình thường. Nhưng ở một đất nước mà hệ thống ngân hàng hoạt động yếu kém, nơi mọi giao dịch đều sử dụng tiền mặt, lạm phát có thể nhảy vọt sau một đêm bạo loạn. Công việc này không chỉ đòi hỏi về chuyên môn nghiệp vụ, mà còn đòi hỏi sự thích nghi, linh hoạt, và đôi khi là dũng cảm để làm những việc chưa từng có tiền lệ.

Các thế hệ đi trước đã để lại hệ thống và quy trình gần như đầy đủ. Thực tế, quy trình ở Haiti thay đổi từng ngày, đôi khi từng giờ. Tôi cùng các đồng nghiệp sở tại ngồi lại, rà soát từng quy định, điều chỉnh từng bước xử lý, ban hành những quy trình mới giúp kiểm soát rủi ro tốt hơn. Đó không phải công việc của một người, đó là công việc của cả một tập thể tin tưởng nhau.

Haiti người dân — Cuộc sống nghèo khó của người dân Haiti.

Những người đồng nghiệp sở tại của tôi không chỉ hỗ trợ tôi làm việc. Họ còn dạy tôi hiểu Haiti theo cách không có trong bất kỳ tài liệu nào. Còn tôi, tôi luôn chia sẻ lại cho họ những kiến thức mà tôi biết. Có một điều tôi đã làm mà đến bây giờ vẫn thấy ấm lòng: mở một lớp dạy Excel cho các bạn nhân viên. Ở Haiti không có bất kỳ trung tâm hay trường nào dạy kỹ năng này. Các bạn ngồi học với đôi mắt sáng lên, hỏi không ngừng, ghi chép cẩn thận từng thao tác. Sự ham học của họ nhắc tôi nhớ ra: kiến thức không mất đi khi được chia sẻ, nó chỉ nhân lên.

Tôi đã lớn lên cùng Natcom như vậy! Từ Trưởng Ban ngân quỹ lên Kế toán trưởng Chi nhánh, rồi Phó Phòng Tài chính Natcom. Mỗi bước tiến lại thêm trách nhiệm, thêm áp lực. Nhưng cũng là thêm bản lĩnh và niềm tin rằng: Tôi có thể làm được những thứ tôi cứ nghĩ là không thể.

Haiti trụ sở — Tôi (áo cộc xanh, hàng đầu) đã đi qua nhiều vị trí tại Natcom, Haiti.

Người hy sinh thầm lặng nhất

Nhưng điều làm tôi day dứt nhất những năm đầu ở Haiti không phải là công việc, cũng không phải cái nóng, ngôn ngữ lạ, hay sự nghèo khó bày ra trước mắt mỗi ngày. Mà là hình ảnh vợ tôi, cô ấy làm mọi thứ một mình.

Một mình đưa con đi học mỗi sáng. Một mình đi họp phụ huynh, ghi chép rồi kể lại cho tôi nghe qua điện thoại. Một mình đưa con đi bệnh viện lúc con sốt giữa đêm, đặt tay lên trán con đo nhiệt độ mà không có ai ngồi cạnh để cùng lo. Một mình là cha, là mẹ, là tất cả cho con.

Rồi tối đến, khi gọi video cho tôi. Cô ấy hỏi: “Anh khoẻ không? Ăn uống được không? Làm có mệt không? ”. Cô ấy…không một lần than vãn. Không một lần trách móc.

Nhưng chính sự im lặng đó mới là thứ khiến tôi quặng thắt lòng lại.Tôi biết vợ tôi kiệt sức. Tôi biết có những ngày cô ấy muốn gục ngã. Nhưng cô ấy không nói, vì không muốn tôi lo, không muốn tôi xao lãng, không muốn tôi mang thêm tội lỗi hơn mức tôi đã tự cảm thấy. Cô ấy đã yêu tôi bằng cách gánh thay phần tôi không thể gánh từ xa.

Mỗi lần nhìn gương mặt vợ trên màn hình, đôi mắt mệt mỏi nhưng vẫn cố cười của cô ấy, tôi hiểu rằng: người đang thực sự hy sinh trong hành trình này không phải tôi mà l à cô ấy.

Nhưng công nghệ, thứ mà người tiền bối của tôi không có đã giúp tôi thu dần khoảng cách về mặt địa lý với vợ con. Mỗi tối, sau khi tiếng ồn ào của Port-au-Prince lắng xuống, tôi mở điện thoại lên để gọi về nhà, màn hình sáng lên, khuôn mặt con hiện ra, mắt tròn xoe, miệng toe toét, và đang thì thầm bài thơ con vừa học thuộc lòng.

Con đọc xong, ngước nhìn vào camera hỏi: “Ch a có nghe không?”.

"Có. Ch a nghe hết rồi. Hay lắm con gái nhỏ của cha! ", tôi cảm thấy yên bình.

Tôi ngồi đó ở Port-au-Prince, cách nhà hơn mười bốn nghìn kilomet, nhưng tôi vẫn có thể thấy con lớn lên từng ngày, từng chiếc răng thay mới, từng câu thơ con đọc thuộc. Và khi con lớn hơn, c ó những tối con mang vở ra, tôi ngồi bên này bán cầu dạy con bên kia bán cầu. Có những hôm vợ kể chuyện cái vòi nước hỏng, chuyện hàng xóm mới dọn đến, những chuyện bình thường đến mức tôi cười một mình trong phòng tối, trái tim cũng vì thế ấm lên theo.

Và điều tôi không ngờ: chính sự xa cách ấy lại cho con tôi điều mà không trường học nào dạy được, đó là tính tự lập và sự cảm thông. Khi tôi gọi về kể chuyện Haiti, kể về những đứa trẻ không có điện để học bài, không có nước sạch để uống, con tôi ngồi nghe lặng im.

Rồi một hôm, con nói: "Ch a ơi, con thấy mình may mắn hơn các bạn ở Haiti nhiều quá! ".

Tôi tắt máy xong mới để nước mắt chảy, những giọt nước mắt hạnh phúc khi thấy con trưởng thành hơn.

Tôi ở nơi xa, nhưng gia đình tôi không cách xa. Chúng tôi chỉ lớn lên theo những cách khác nhau, ở những nơi khác nhau, rồi kể lại cho nhau nghe mỗi tối.

Khi Haiti rung chuyển

Người ta nói Haiti là vùng đất mà tai họa không bao giờ đến một mình. Sau nhiều năm sống ở đây, tôi hiểu câu đó không phải là ẩn dụ.

Năm 2020, COVID-19 ập đến. Cả thế giới đóng cửa và chúng tôi kẹt lại giữa một đất nước không có đủ hệ thống y tế, không đủ vắc-xin, không đủ bất cứ thứ gì để cảm thấy an toàn. Sân bay đóng cửa. Không có chuyến bay về nhà. Chúng tôi nhìn nhau, rồi nhìn ra cửa sổ thấy Port-au-Prince vẫn ồn ào như thường. Người dân ở đây thì đã quen sống giữa khủng hoảng từ lâu trước khi có COVID.

tiêm covid — Tôi đã đi qua những tháng ngày COVID-19 ở một đất nước có hệ thống y tế còn nhiều thiếu thốn.

Mỗi buổi sáng thức dậy là một lần thở phào: hôm nay vẫn ổn. Những lời "anh vẫn khoẻ, em đừng lo" trong mỗi cuộc gọi về nhà trở thành câu cửa miệng mỗi ngày.

Chưa kịp thở, tháng 7 năm 2021, Tổng thống Jovenel Moi se bị ám sát ngay trong dinh thự lúc 1 giờ sáng. Cả Haiti rúng động. Tôi thức dậy lúc 3 giờ sáng vì tiếng còi xe và tiếng la hét ngoài đường. Bật điện thoại lên đọc tin, tôi ngồi im một lúc rất lâu, không biết ngày hôm nay sẽ ra sao.

Rồi tháng 8 năm 2021, Haiti xảy ra trận động đất 7,2 độ Richter. Tôi đang ở văn phòng khi mặt đất bắt đầu rung. Cả toà nhà kêu răng rắc, màn hình máy tính lắc lư, cốc nước trên bàn đổ xuống sàn. Tôi lao ra cửa, không kịp nghĩ, chỉ chạy theo bản năng.

Đứng ngoài sân, nhìn toà nhà vẫn còn rung chuyển, tôi lần đầu tiên trong đời hiểu một điều không thể học từ sách vở: ngay cả mặt đất dưới chân mình cũng không phải thứ chắc chắn… Không có gì là chắc chắn cả.

Chuyến xe qua lằn ranh sinh tử

Nhưng trong tất cả những gì tôi đã trải qua ở Haiti, tháng 4 năm 2023 là quãng thời gian tôi không thể nào quên.

Các băng đảng phát động một cuộc tấn công có tổ chức nhằm vào lực lượng cảnh sát trên khắp Port-au-Prince - một cuộc trả thù toàn diện, dã man và không có cảnh báo trước. Khu vực giao tranh chính, nơi đạn nổ dày đặc nhất, chính là khu vực chúng tôi đang sinh sống.

Tôi nghe tiếng súng lần đầu vào khoảng 2 giờ sáng. Không phải tiếng súng xa xăm nghe qua tivi. Mà là tiếng súng thật, rất gần, rất rõ và liên hồi, nó rõ đến mức tôi có thể phân biệt được âm thanh của từng loại: tiếng AK và súng ngắn, tiếng súng ngắn nổ lóc cóc, và đôi lúc, một tiếng nổ lớn hơn làm rung cả cửa kính.

bắn súng Haiti — Cuộc giao tranh giữa các băng đảng và lực lượng cảnh sát tại Haiti ngày càng trở nên căng thẳng.

Tôi tắt đèn. Nằm xuống sàn, tránh xa cửa sổ. Điện thoại thì rung liên tục. Tin nhắn từ đồng nghiệp:

- Anh ổn không?
- Anh ổn. Đang nằm dưới sàn. Em đang ở đâu?
- Dạ, trong phòng trong. Đừng ra ngoài. Bất kể chuyện gì cũng đừng ra ngoài".

Những tin nhắn ngắn nhất tôi từng nhận trong đời, nhưng chứa đựng nhiều thứ nhất.Tôi nằm đó, trong bóng tối, nghe tiếng súng nổ từng hồi, và lần đầu tiên trong nhiều năm ở Haiti, tôi thật sự sợ. Không phải sợ kiểu lo lắng, bồn chồn. Mà là sợ theo nghĩa nguyên thuỷ nhất, tim đập nhanh, tay lạnh, chân run.

Tôi nghĩ đến vợ, đến con, đến câu hỏi con hỏi tôi ngày tôi rời đi: “Bao giờ ch a về?” và tôi chưa trả lời được. Rồi tôi tự gạt đi. Vì nghĩ tiếp thì không ổn.

Tiếng súng đợt đầu lắng xuống khoảng 10 giờ sáng hôm sau. Chúng tôi thở phào, tưởng đã qua. Nhưng đến 2 giờ chiều, súng lại nổ. Lần này còn quyết liệt hơn. Cuộc giao tranh kéo dài hơn một giờ. Cảnh sát chiếm lại thế chủ động. Hơn 6 tên trong băng đảng bị tiêu diệt. Đến lúc này, Ban Tổng Giám đốc Viettel Haiti quyết định: không thể để anh em tiếp tục cô lập, sau đó liên hệ cảnh sát, nhờ hộ tống chúng tôi di chuyển lên công ty, nơi an toàn hơn, có thể ở lại tập trung.

Chúng tôi lên xe. Xe cảnh sát lăn bánh v à trong đầu tôi khi đó có một suy nghĩ không tắt được: xe cảnh sát đang chạy giữa vùng giao tranh, nếu băng đảng nhìn thấy, chúng sẽ xả đạn vào. Và chúng tôi đang ngồi bên trong… Tôi nhìn ra ngoài cửa kính xe, và những gì tôi thấy không thể mô tả đầy đủ bằng lời.

Lên đến công ty. Khi bước xuống xe, chân tôi không vững, k hông phải vì chấn thương m à vì cơ thể cuối cùng mới dám thả ra thứ nó đã gồng lên suốt mấy tiếng đồng hồ. Chúng tôi đứng trong sân công ty, nhìn nhau. Không ai nói gì trong một lúc dài. Rồi ai đó thở ra một tiếng v à tất cả đều hiểu: hôm nay, chúng tôi đã may mắn.

Tôi thầm cảm ơn Ban Tổng Giám đốc đã đưa chúng tôi về nơi an toàn. Không phải ai cũng có người đưa tay ra kéo mình đi trong lúc nguy hiểm nhất.

Tối hôm đó, tôi gọi về nhà như mọi khi. Vợ hỏi: "Hôm nay có gì không anh?".

Tôi nói: "Bình thường thôi em!". Rồi nhìn ra cửa sổ, thấy Port-au-Prince đã tắt đèn, và tôi nghĩ: mình vẫn còn ở đây. Thật may v ẫn còn được gọi về nhà.

Ở Haiti, cuộc sống không chờ đợi bạn phục hồi. Bạn phải tự chọn: hoặc tiếp tục, hoặc bị bỏ lại.

Sự trống rỗng khó gọi tên

Sau hơn 6 năm làm việc tại Haiti, tôi về Việt Nam.

Tưởng rằng về nhà là hết. Là được nghỉ ngơi, là trở lại bình thường. Nhưng không phải vậy.

Những ngày đầu về nhà kỳ lạ lắm. Đường phố quá yên tĩnh, k hông có tiếng súng, không có rào chắn, không có khói bốc lên phía xa. Tôi đi siêu thị mà cứ nhìn quanh không phải vì nghi ngờ gì, mà vì não tôi vẫn đang chạy chế độ Haiti. Ngồi vào bàn ăn với vợ con, nhìn mâm cơm đủ mặt cả gia đình 4 người, điều mà mấy năm trời tôi chỉ nhìn thấy qua màn hình điện thoại, vậy mà lại thấy có gì đó chưa quen. Như người ở lâu trong bóng tối, khi ra nắng bỗng chói mắt.

Tôi tự hỏi: Có nhớ Haiti không? Có. Mỗi ngày. Nhớ cái nóng. Nhớ tiếng Creole. Nhớ những lớp học Excel mà ánh mắt các bạn sáng lên khi hiểu ra một hàm mới. Nhớ cảm giác, dù mệt, dù sợ, dù nhớ nhà, vẫn thấy mình đang làm điều có ý nghĩa.

Gần 2 năm trở về, tôi sống bình thường. Nhưng luôn có điều gì đó chưa xong. Một cảm giác như quyển sách đang đọc dở mà bị gập lại giữa chừng. Rồi tôi nhận ra: tôi không phải về nhà để nghỉ ngơi. Tôi về để chuẩn bị cho lần đi tiếp theo.

đi để trở về — Tôi (thứ 3 từ phải sang) trở lại Haiti trong cương vị mới: Phó Giám đốc kinh doanh dịch vụ ví.

Không phải đi, mà là trở về

Tháng 10/2025, t ôi quay lại Haiti với cương vị Phó Giám đốc kinh doanh dịch vụ ví. Lần này k hông phải là đi nữa, mà là trở về nơi mình đã từng gắn bó.

Lần trước, tôi đến để học. Lần này tôi đến để cùng những người đồng nghiệp, đồng đội xây dựng một hệ sinh thái tài chính số cho hàng triệu người dân chưa từng có tài khoản ngân hàng trong đời. Ở đất nước mà tiền mặt là tất cả, mà người dân cất tiền dưới gối vì không tin vào ngân hàng, mang ví điện tử đến với họ không khác gì thắp lên một ngọn đèn.

Tôi chứng kiến Natcom lắp điện mặt trời cho các trường học, kéo internet miễn phí đến những lớp học chưa bao giờ có điện. Tôi nhớ ngày Natcom đưa sóng đến Corail - xã vùng sâu 6 năm trắng sóng, từng hàng dài người dân đứng chờ từ sáng sớm ở đầu cổng làng, k hông phải chờ khuyến mãi m à chờ được kết nối với thế giới. Chỉ 10 ngày sau khi phát sóng đã có hơn một nghìn thuê bao mới. Một nghìn gia đình, lần đầu tiên gọi được cho nhau từ vùng sâu ra ngoài.

Những khoảnh khắc như vậy, không có con số nào đo được.

Nếu bạn là người đã từng đi, đã từng trải qua những điều tương tự mà chưa bao giờ dám nói ra. Tôi muốn bạn biết rằng: những cảm xúc đó không phải yếu đuối. Đó là bằng chứng rằng bạn đã sống thật, đã yêu thật, đã cống hiến thật. Và bạn xứng đáng được tự hào về hành trình của mình.

Còn với các b ạn đang chuẩn bị đi nước ngoài nhưng trong lòng vẫn còn câu hỏi chưa có lời giải: Mình có nên đi không? Gia đình rồi sẽ thế nào? Nếu có chuyện gì xảy ra thì sao?

Tôi không có câu trả lời hoàn hảo. Nhưng tôi có hơn 6 năm kinh nghiệm, và đây là những gì tôi muốn nói thật với bạn:

Về nỗi sợ:
Tôi đã sợ.
Đêm tháng 4 năm 2023, tôi nằm dưới sàn nhà nghe tiếng súng, rồi ngồi trên xe cảnh sát đi qua vùng giao tranh, chứng kiến những thứ mà tôi không thể kể hết ở đây. Tôi sợ theo cái nghĩa nguyên thuỷ nhất của từ đó.
Nhưng sợ không có nghĩa là không làm được.
Sợ chỉ có nghĩa là bạn đang sống và bạn đang chọn bước tiếp dù tim đang đập loạn.
Về gia đình:
Người tiền bối của tôi nói tôi sẽ đánh mất tuổi thơ của con, tuổi xuân của vợ.
Anh không sai, với thời của anh. Nhưng hôm nay, công nghệ đã làm được điều kỳ diệu: tôi ở Port-au-Prince vẫn dạy con học bài mỗi tối, vẫn nghe con đọc thơ, vẫn thấy con lớn lên từng ngày. Gia đình không tan ra vì xa cách, gia đình học được cách yêu nhau dù không cùng chỗ. Và người vợ ở nhà một mình gánh tất cả mà không than vãn một lần.
Đó không phải mất mát. Đó là sức mạnh của tình yêu.
Về sự trưởng thành:
Tôi từ một nhân viên tài chính trở thành Kế toán trưởng, rồi Phó Phòng Tài chính, rồi Phó Giám đốc kinh doanh. Không phải vì tôi giỏi hơn những người ở nhà m à vì ở nơi không có ai làm thay, tôi buộc phải tự làm, tự học hỏi cùng với những người đồng nghiệp sở tại, được tin tưởng và đồng hành và trong quá trình đó, tôi gặp được phiên bản của chính mình mà tôi chưa từng biết là nó có tồn tại.
Bạn sẽ trở về khác đi, không xa lạ với gia đình, mà gắn bó hơn, s âu sắc hơn, dầy dặn hơn như một cuốn sách được viết thêm nhiều chương mà chỉ những người dám dấn thân mới có.

Hãy đi đi.

Rồi bạn sẽ hiểu tại sao tôi đã chọn đi lần thứ hai.