Thành thật mà nói, trước khi ý tưởng này ra đời, tôi không hề mang trong mình những trăn trở ngày đêm về công tác quy tập hài cốt liệt sĩ. Tôi chỉ là một người làm công nghệ bình thường, gắn bó với những dòng code, những thuật toán và các mô hình dữ liệu. Trong đầu tôi khi ấy có sẵn kiến thức về Trí tuệ nhân tạo (AI), xử lý ngôn ngữ tự nhiên và hệ thống bản đồ số. Thế nhưng, tất cả những kiến thức ấy chỉ là những công cụ kỹ thuật thuần túy, nằm im lìm trong ngăn kéo lý trí để phục vụ các dự án chuyên môn hằng ngày. Giữa chúng và những trang sử hào hùng, đau thương của dân tộc chưa hề có một sợi dây liên kết nào.

Khi dòng tin nhắn đánh thức ký ức ngủ quên

Bước ngoặt xảy ra vào một ngày hoàn toàn bình thường, khi điện thoại của tôi rung lên với một tin nhắn từ Cơ quan Chính trị Tập đoàn, phát động hưởng ứng Chiến dịch "500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ".

Tôi lướt qua những từ khóa công nghệ như "số hóa dữ liệu", "ứng dụng AI", "khai thác dữ liệu", "hỗ trợ tìm kiếm - đối chiếu thông tin", rồi dừng lại trước những dòng chữ đầy sức nặng ở cuối tin:

“...đây còn là trách nhiệm, tình cảm và niềm tự hào của mỗi người Viettel trong hành trình ứng dụng công nghệ để phụng sự đất nước và cộng đồng.”

Chính trong khoảnh khắc ấy, lòng tôi rung động. Dòng tin nhắn không chỉ đưa ra một đề bài công nghệ mà còn mang một tần số cảm xúc rất mạnh, chạm đến một góc sâu kín trong tim tôi. Những ký ức ngày xưa đột ngột ùa về khiến tôi nghẹn ngào.

Tôi nhớ đến những ngày còn nhỏ, khi cùng gia đình đi tìm mộ người thân. Sau nhiều tháng lặn lội, tìm kiếm và chắp vá từng manh mối, gia đình tôi đã may mắn tìm thấy người thân của mình.

Một ký ức khác cũng hiện về: bản tin tôi từng xem trên truyền hình kể về một gia đình đến đào tìm hài cốt người thân tại khu vực gần một cây xăng nhưng không có kết quả rồi rời đi. Nhiều năm sau, trong quá trình thi công tại chính địa điểm đó, người ta mới phát hiện hài cốt liệt sĩ. Tuy nhiên, vì đã mất liên lạc với gia đình năm xưa, các cơ quan chức năng phải phát thông báo trên truyền hình để tìm lại thân nhân.

Một mối liên hệ ruột thịt suýt nữa đã bị bỏ lỡ vĩnh viễn chỉ vì thông tin bị ngắt quãng. Niềm hạnh phúc của gia đình tôi và nỗi đau từ bản tin năm ấy va chạm vào nhau, mở ra trong tôi một câu hỏi: Còn bao nhiêu gia đình ngoài kia vẫn đang ngày ngày mòn mỏi chờ đợi những thông tin bị đứt gãy như thế?

Phản ứng dây chuyền giữa lý trí và trái tim

Ý tưởng “Kết nối manh mối lịch sử và bản đồ ký ức số” bừng sáng ngay trong khoảnh khắc ấy. Đó như một phản ứng tự nhiên khi lý trí tìm được lời giải cho bài toán mà trái tim vừa được đánh thức.

Tôi tự hỏi: Tại sao không mang những công cụ AI, những mô hình xử lý ngữ nghĩa đang "nằm im" trong đầu mình ra để xâu chuỗi sự đứt gãy ấy?

Ý tưởng hình thành khi tôi chọn đứng ở góc độ của một người trong cuộc, dùng chính trải nghiệm, sự thấu hiểu và lòng biết ơn của mình để dẫn đường cho công nghệ.

Khi công nghệ cũng biết rung động

Một ý tưởng sáng tạo có giá trị không nhất thiết phải bắt đầu từ những trăn trở lớn lao, mà đôi khi chỉ cần một điểm chạm cảm xúc đúng lúc. Khi lời kêu gọi từ Tập đoàn gặp gỡ ký ức thiêng liêng và nhịp đập trách nhiệm trong trái tim người làm công nghệ, đó cũng là lúc những giải pháp nhân văn được hình thành.

Đối với tôi, khoảnh khắc ý tưởng xuất hiện cũng là khoảnh khắc công nghệ bắt đầu biết rung động để phụng sự, để hy vọng sẽ không còn những cuộc tìm kiếm vô vọng ngoài kia.