Bạn không được chọn có muốn làm việc cùng "họ" hay không. Đồng nghiệp đã ở đó rồi - trong hệ thống giao việc, trong công cụ hỗ trợ, trong những gợi ý xuất hiện trên dashboard mỗi ngày và có tên là "AI".

Câu hỏi không phải là: chúng ta có nên chấp nhận người đồng nghiệp này không mà là chúng ta sẽ học cách làm việc cùng AI như thế nào, ai sẽ là người dẫn đường cho hàng triệu người lao động trong hành trình đó? Tôi tin rằng để có câu trả tốt nhất trong tương lai gần, phải có sự tham gia của Tổ chức Công đoàn.

Phải học cách thích nghi với bối cảnh không thể đảo ngược

Hiện nay, AI không đơn thuần là một công nghệ mới mà đang trở thành một “chủ thể trong tổ chức": thực hiện nhiệm vụ; tham gia phân công, giám sát và đánh giá; ảnh hưởng đến tuyển dụng, thăng tiến, thu nhập… của con người. AI trở thành đồng nghiệp nhưng không đứng chung tổ chức Công đoàn với chúng ta. AI vừa thay thế một số công việc có tính chất lặp lại, vừa tạo ra những ngành nghề mới, khiến việc xác định "nhóm lao động nào cần được bảo vệ và bảo vệ điều gì" trở nên phức tạp hơn nhiều so với các làn sóng công nghệ trước đây.

Tại Việt Nam, số liệu năm 2026, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) ước tính khoảng 11,5 triệu người, tương đương 1/5 lực lượng lao động, làm trong các nghề có khả năng chịu tác động của GenAI. Tỷ lệ tiếp xúc của lao động nữ là 24,1%, cao hơn mức 17,8% của nam giới; các lĩnh vực thông tin truyền thông, tài chính và dịch vụ thuộc nhóm chịu tác động cao.

Đây chính là bối cảnh mới đặt ra những câu hỏi mang tính thời đại
AI đang thay đổi việc làm, quan hệ lao động và quyền quản trị doanh nghiệp như thế nào?
Những thách thức mới nào đối với tổ chức Công đoàn trong việc bảo vệ "người" lao động trước sức mạnh của "máy" lao động mang tên AI?
Mô hình Công đoàn tương lai cần bao gồm những chức năng, thiết chế và năng lực nào?

Kinh nghiệm xây dựng Công đoàn thích ứng với AI

Trên bình diện toàn cầu, các tổ chức Công đoàn đang khẳng định vai trò là chủ thể tham gia định hình, kiến tạo môi trường lao động mới, nơi con người và máy móc cùng cộng tác (chứ không chỉ là đối tượng chịu tác động). Trong đó, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đóng vai trò dẫn dắt khung tham chiếu. Tháng 4/2026, đại diện Chính phủ, người sử dụng lao động và Công đoàn của 54 quốc gia đã lần đầu tiên thông qua kết luận ba bên về AI trong lĩnh vực sản xuất, với các khuyến nghị trọng tâm là tăng cường phát triển kỹ năng và học tập suốt đời, tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp khai thác tiềm năng, năng suất của AI, bảo đảm các quyền cơ bản trong lao động, hoàn thiện khung pháp lý và tăng cường đối thoại xã hội.

Ở cấp độ liên đoàn ngành nghề xuyên quốc gia, UNI Global Union (đại diện hơn 20 triệu lao động) coi đào tạo lại kỹ năng số là quyền trong kỷ nguyên AI, đồng thời thúc đẩy các doanh nghiệp cam kết tham vấn Công đoàn khi triển khai AI, bảo đảm người lao động không bị ảnh hưởng bởi những quyết định hoàn toàn tự động từ máy móc.

Đầu năm 2023, Deutsche Telekom (Tập đoàn viễn thông lớn nhất nước Đức) và Hội đồng Doanh nghiệp ở Đức (Group Works Council) đã ký "AI Manifesto" - một khung quy tắc bảo đảm người lao động luôn biết mình đang tương tác với AI chứ không phải con người, được bảo vệ khỏi giám sát, và mọi quyết định cuối cùng vẫn do con người thực hiện.

Còn tại Singapore, Tổng Công đoàn Quốc gia (NTUC) triển khai sáng kiến "AI-Ready SG" với gói tài trợ công cụ AI và lộ trình đào tạo cho người lao động. Đồng thời vận hành mô hình "Company Training Committee" - nơi Công đoàn, doanh nghiệp và người lao động cùng xây dựng lộ trình chuyển đổi, kế hoạch đào tạo và thiết kế lại công việc ngay từ giai đoạn đầu áp dụng công nghệ, thay vì chờ đến khi phát sinh các vấn đề mới.

Điểm chung xuyên suốt của các mô hình trên là: Công đoàn hiệu quả trong kỷ nguyên AI không phải Công đoàn phản ứng nhanh nhất với rủi ro, mà là Công đoàn có mặt sớm nhất trong quá trình dịch chuyển công nghệ.

Có tác động trực tiếp đến chúng ta, nghị quyết 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về “Đổi mới tổ chức và hoạt động của Công đoàn Việt Nam trong tình hình mới” ban hành 12/6/2021 có ý nghĩa đặc biệt cho thấy đổi mới Công đoàn không được xem là vấn đề nội bộ ngành, mà là một cấu phần trong chiến lược phát triển đất nước, để trở thành điểm tựa, định hướng lan tỏa xuống các cấp Công đoàn địa phương và từng ngành. Nếu Nghị quyết 02 là định hướng chính trị, thì Đề án “Chuyển đổi số trong hoạt động Công đoàn của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam đến năm 2026, tầm nhìn đến năm 2030” là bước hiện thực hóa hình thành Khung kiến trúc số của Tổng Liên đoàn (phiên bản 4.0) làm cơ sở thực hiện Đề án.

Công đoàn trong kỷ nguyên AI

Sự thâm nhập của trí tuệ nhân tạo vào doanh nghiệp đang đặt tổ chức Công đoàn trước một loạt thách thức mang tính cấu trúc, không chỉ là vấn đề kỹ thuật hay công cụ. Tại những doanh nghiệp lớn như Viettel quy mô lao động lên đến 50.000 nhân sự, đa lĩnh vực hoạt động trên nhiều quốc gia; lực lượng lao động đa dạng, có trình độ và mức độ tiếp xúc AI cao; là doanh nghiệp vừa sử dụng, vừa phát triển, vừa cung cấp giải pháp AI; yêu cầu đồng thời về tốc độ đổi mới, an ninh, kỷ luật, sáng tạo và bảo vệ con người.

Để đánh giá mức độ sẵn sàng của một tổ chức Công đoàn trước làn sóng AI, có thể sử dụng bộ khung ba vai trò:
Công đoàn dùng AI để phục vụ đoàn viên tốt hơn: Đây là vòng tròn cơ bản nhất, nơi AI được xem như một công cụ nội bộ, có thể là: trợ lý ảo tư vấn pháp luật lao động 24/7, chatbot tiếp nhận và phân loại tâm tư, kiến nghị của đoàn viên, hệ thống dữ liệu số hóa quản lý hội viên…
Công đoàn đàm phán về cách AI được dùng để quản lý người lao động, tham gia giám sát và đồng thiết kế chính sách; bảo đảm quyền dữ liệu cá nhân; và quyền quyết định cuối cùng vẫn thuộc về con người.
Công đoàn dẫn dắt quá trình chuyển đổi kỹ năng và bảo vệ việc làm bền vững. Công đoàn không chỉ phản ứng với tác động của AI mà chủ động tham gia thiết kế lại công việc, xây dựng lộ trình đào tạo lại kỹ năng, chia sẻ thành quả năng suất.

Bên cạnh việc chăm lo phúc lợi và hoạt động phong trào như một phần tất yếu mà Công đoàn Viettel đang làm rất tốt, nhận được sự ủng hộ, hưởng ứng và biết ơn của người lao động, chúng ta sẽ tiên phong trở thành tổ chức đại diện người lao động trong quản trị quá trình chuyển đổi AI - bảo đảm AI nâng cao năng lực con người, không làm suy giảm phẩm giá, quyền lợi, tiếng nói và cơ hội phát triển của người lao động.

Hơn thế nữa, Công đoàn Viettel sẽ tham gia vào quá trình xây dựng “doanh nghiệp số”, tham gia vào việc xây dựng hệ thống quản trị AI có trách nhiệm. Những việc này có thể sẽ không dễ nhìn thấy như các hoạt động bề nổi nhưng lại có tác động mạnh mẽ nhất tới từng người lao động trong kỉ nguyên mới.

Đổi mới vai trò Công đoàn khi AI trở thành đồng nghiệp mới

08:35 - 29.07.2026

Bài viết cùng chuyên mục

Bài viết cùng chuyên mục