Tôi đã đọc cuốn sách mình đặc biệt yêu thích “Cuốn theo chiều gió” năm 18 tuổi và đọc lại vào năm 38 tuổi để thấy đó là hai cuốn sách hoàn toàn "khác" nhau. Margaret Mitchell vẫn là Margaret Mitchell. Người thay đổi chính là tôi.

Nhà văn Vladimir Nabokov có một câu nói cực kì sâu sắc: “Khá kỳ lạ, người ta không thể đọc một cuốn sách; người ta chỉ có thể đọc lại nó. Một độc giả tốt, một độc giả lớn, một độc giả tích cực và sáng tạo là một độc giả đọc đi đọc lại”. Dù AI có thể lướt qua cuốn sách 300 trang trong vòng 45 giây và trả về bản tóm tắt đầy đủ nhưng trải nghiệm đọc chỉ có ở con người, đem đến nguồn tri thức nở hoa từ trong lòng một cuộc đời từng trải, có trí tuệ, tư duy, và cả mất mát, sai lầm, yêu thương, xúc cảm, không phải hiểu biết của trí nhớ hay quá trình cấu trúc hóa dữ liệu theo những tổ hợp, thuật toán của AI khi đọc sách. Và có lẽ, đây là ranh giới mà trí tuệ nhân tạo không thể vượt qua.

Gadamer, một triết gia Đức, trong cuốn "Chân lý và Phương pháp" (NXB Tri thức, 2025), có đưa ra một khái niệm mà ông gọi là Horizontverschmelzung (sự dung hợp của các chân trời). Ông cho rằng đọc hiểu không phải là hành động giải mã một văn bản khách quan, mà là cuộc gặp gỡ giữa hai chân trời: chân trời của người đọc (toàn bộ những gì họ từng sống, từng tin, từng mất) và chân trời của văn bản. Hai chân trời ấy không bao giờ đứng yên, chúng dịch chuyển, va vào nhau, hợp nhất trong nhau, tạo ra một tầng nghĩa mới không có sẵn trong bất kỳ bên nào. Gadamer không coi đọc hiểu là thao tác “giải mã” một ý nghĩa khách quan khô cứng trong văn bản. Ông xem đó là một cuộc đối thoại giữa người diễn giải (bạn đọc) và cái được diễn giải (tác phẩm). Thật vậy, nghĩa của văn bản không thuộc về người viết, mà thuộc về người đọc, người đọc mang vào văn bản toàn bộ lịch sử tâm lý, văn hóa, và xúc cảm của chính mình. Một văn bản không có người đọc là một văn bản chưa được sinh ra.

AI đọc sách nhanh hơn bất kỳ con người nào. Nhưng AI không có chân trời, không có cuộc đời đứng sau trang sách, với tất cả sự lộn xộn, phi lý, đau đớn, và bất ngờ của nó, không phải thứ có thể được mô phỏng hay rút gọn thành dữ liệu đem đi huấn luyện. Nguyễn Du, sau khi đọc Thanh Tâm Tài Nhân, đã viết “Truyện Kiều”. Bạn cũng có thể yêu cầu AI chuyển thể một tiểu thuyết sang thơ nhưng chắc chắn dù tiến bộ khoa học đến đâu chăng nữa thì cũng khó có thể nghĩ đến một đại thi hào AI đủ bút lực thốt lên: "Trăm năm trong cõi người ta. Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau". “Truyện Kiều” không phải là bản dịch từ chữ Hán sang chữ Nôm, vì Nguyễn Du đọc một cuốn sách ấy bằng cả cuộc đời mình. Có lẽ đọc sách cùng AI vẫn mãi là sao chụp (copy) hơn là tiếp nhận mặc dù sao chụp của AI hiện nay là một năng lực đáng kinh ngạc và hoàn toàn có thể sử dụng trong một số trường hợp. Nhưng sao chụp và đọc hiểu vẫn là hai hành động thuộc về hai thực thể khác nhau, xảy ra ở hai bình diện khác nhau của tồn tại.

805A4187

Chính vì thế, AI đang trở thành một công cụ kỳ lạ khuếch đại năng lực của con người, nhưng cũng có thể âm thầm làm suy yếu phần năng lực tư duy (hình thức cao nhất của quá trình phản ánh hiện thực khách quan trong ý thức con người, được thực hiện thông qua ngôn ngữ và hệ thống khái niệm). Một số nghiên cứu cho thấy những người sử dụng AI thường xuyên có xu hướng đạt điểm thấp hơn trong các bài kiểm tra về tư duy phản biện; đặc biệt là nhóm trẻ từ 17 đến 25 tuổi. AI không nguy hiểm, mà nguy hiểm ở chỗ con người rất dễ nhường cho AI phần lao động tinh thần vốn phải được thực hành thường xuyên mà đọc sách là một ví dụ.

Não bộ cũng giống cơ bắp, dùng thì còn, bỏ thì mất. Những mạng thần kinh không được kích hoạt lâu ngày sẽ yếu đi, như một con đường không còn người qua lại bị cỏ che phủ. Tôi vẫn đan xen việc dùng AI trích xuất tri thức từ một cuốn sách, gọi tên luận điểm, tóm tắt chương mục, nối các dữ kiện rời rạc thành một bản đồ dễ hiểu; nhưng trải nghiệm đọc, tức là khoảnh khắc một văn bản đi qua đời sống riêng của ta, chạm vào ký ức, làm đau một vết thương cũ, đánh thức một câu hỏi chưa từng thành lời, thì vẫn là đặc quyền của con người. AI có thể đưa tri thức ra trước mắt ta, nhưng chỉ con người mới có thể để tri thức ấy đi qua mình và trở thành một phần của đời sống.

Đọc sách cùng 'AI' - 'AI' cùng đọc sách

08:27 - 17.08.2026AI tóm lược

Bài viết cùng chuyên mục

Bài viết cùng chuyên mục

08:27 - 17.08.2026